Dat klimaat is onderhand een dominant thema. Zien we het, maar verder niets ?  Kijken we er bewust naar en doen iets ? Zien we toe op afstand, of zien maar af van de toestand ?  Met zien en kijken hebben we nogal wat problemen. We zijn bijziend, we zitten vol met vooroordelen en dat vertroebelt dus onze waarneming, de discussie, en besluitvorming. In een serie blogs ga ik verder in op alle vooroordelen, op de bijziendheid, en de gevolgen daarvan. Ik kijk naar de klimaatactivisten, de klimaatontkenners, en alle varianten daarin. Een bijdrage aan iets meer inzicht en uitzicht, aan een wat ander debat; en een, ik geef toe zeer geringe, aanzet tot het begin van een weg naar een betere wereld, toe maar.

 

Ik heb altijd gelijk ?
Gelijk hebben is wat anders dan gelijk krijgen. Je kunt gelijk hebben maar het niet krijgen. De presentatie of de timing is verkeerd, de andere partij is te dom, kortzichtig etc. Het omgekeerde is ook mogelijk. Je kunt gelijk krijgen terwijl je het niet hebt. Steeds meer zien we rondom hetzelfde onderwerp talloze mensen die het eigen gelijk afkondigen. Dat mag natuurlijk. Maar er zijn wel enkele bedenkingen. Mensen schreeuwen dat eigen gelijk van de daken met veel stemverheffing. Debat is ver te zoeken, het gaat om de krachtige oneliners en de waan van de dag. Variant daarop is te verwijzen naar schriftelijke bronnen; vooral cijfers, de beroemde kwantificering, doen het goed. Deels OK, bronvermelding en onderbouwing maken verificatie mogelijk. Maar regelmatig zijn de bronnen onbetrouwbaar bij nader inzien. Dat kost allemaal veel energie en tijd en ondertussen gebeurt er niks.

Vooroordelen ?  Ik heb er geen last van.
Dat denken we allemaal : ik kijk en oordeel “zuiver”, alle anderen staan bol van de vooroordelen, kletsen maar raak, en liegen dat het gedrukt staat (al dan niet bewust). Vooroordelen zijn niet heel slecht, nogal menselijk. Maar het is goed om je dat te realiseren

Mening wordt feit.
Bevestiging zoeken is een lastige. Voordat je het weet, maken we van een mening (al dan niet met de nodige onderbouwing) een feit, de waarheid. En in plaats van die te nuanceren of ter discussie te stellen, wordt het feit steeds meer een feit, objectief en absoluut waar. Daarbij baseren we ons op steeds meer onderbouwing en steeds meer bewijs, maar daarbij houden we elkaar wat voor de gek; we laten alleen informatie toe die ons bevestigt in onze mening, en laten al het andere links liggen. Daar waar twee kampen dit doen, ontstaat de confrontatie die nog meer leidt tot het geloof in eigen gelijk. Dit lijkt nog vrij onschuldig, en vooral heel erg menselijk. Maar als dit gedrag doorschiet, en bewust wordt gevolgd, dan ligt er gevaar op de loer. Bewuste verkeerde informatie, desinformatie en manipulatie zetten mensen en zelfs een hele samenleving op het verkeerde been, kunnen leiden tot scherpe verdeeldheid. Rondom klimaat is dit een bekend verschijnsel. Er is geen objectieve, althans in algemene zin, aanvaarde theorie dus de deur staat open voor vooroordelen, subjectieve meningen etc.  verpakt als waarheid. Extra complicatie is dat ieder vooral die informatie toelaat, die het eigen standpunt versterkt en buiten de deur houdt wat  afwijkt van de eigen mening. Standpunten verharden dus, verschillen worden onoverbrugbaar; de luiken gaan dicht.

We zien deze bias (vooroordeel) bij degenen die overtuigd zijn van de klimaatcrisis en elke andere mening of analyse verwerpen. Zeker zien we dit terug bij de klimaatontkenners. Bewijs (onomstotelijk, althans volgens de klimaatdenkers) stapelt zich op maar is niet valide, er is sprake van een hetze, van een geregisseerd circus over het klimaat, zelfs van een samenzwering, van een elitaire (Randstad, hoog opgeleid, tegen de boeren) zelfgenoegzame club. Verharding van standpunten, en hier ier is weinig kruid tegen gewassen. Feiten helpen niet  want worden niet als onomstotelijk gezien, het gesprek aangaan in redelijkheid  is lastig.

En toch… basisvoorwaarden voor een gesprek blijven overeind : luisteren, open vragen, geduld, begin niet direct met andermans ongelijk te willen aantonen. Het op zoek gaan naar waar belangen en gedachten gelijk zijn, kan helpen, maar het blijft lastig. Hetzelfde geldt voor het wisselen van perspectief. Daar komt bij dat klimaatontkenners er ook in veel variaties zijn: mensen die oprecht geloven dat er geen probleem is, mensen die het probleem deels zien maar de consequenties onaanvaardbaar vinden; mensen die hoe dan ook tegen zijn, en vooral tegen de mensen die denken dat er wel een probleem is, mensen die het klimaat-thema zien als een aantasting van eigen ideologie of wereldbeeld, mensen die zich in hun bestaan of in hun vrijheid of in hun welvaart, economische belangen of manier van leven bedreigd zien. Het kan zijn dat iemand tegen (bepaalde) klimaatmaatregelen is, maar zeker geen ontkenner. Afkeuring kan een (emotionele) reactie zijn op maatregelen, bijvoorbeeld de woordkeuze waardoor er een negatief beeld ontstaat : we moeten inleveren, het wordt minder, alles verandert, onzekere tijden etc.  Actie is een aantasting van mijn vrijheid, mijn rechten mijn grondrecht op die auto, ik ben al genoeg gepakt, beknot, belast.

Informatie.
We kijken niet naar informatie die we misschien nodig hebben om een mening te kunnen vormen, maar we pinnen onszelf volledig vast op de informatie (volledig, juist of niet) die (toevallig) beschikbaar is. Of de informatie die we als eerste kregen, zetten we gelijk vast als referentie, waardoor andere informatie geheel of gedeeltelijk van tafel gaat. Dat kan bewust maar zeker ook onbewust gebeuren.
Selectieve waarneming is het principe dat alleen  die informatie wordt toegelaten en meegenomen welke ons eigen referentiekader passeert. Informatie kan ons beeld, onze herinnering, vertroebelen.  De struisvogel kennen we allemaal. Je weet het wel maar je vermijdt het, wil het even niet weten. Je stopt je kop in het zand. We hebben het over vooroordelen alsof het iets verschrikkelijks is, een ernstige tekortkoming of fout in ons brein. Dat valt mee, maar het is wel handig om ons bewust te zijn van die vooroordelen, van die beperkingen, van de verschillen tussen snel intuïtief handelen en trager weloverwogen handelen. Goed: kijk in de spiegel, op zoek naar jezelf.
Informatie heeft dus een ontvanger-kant, de burger. En informatie heeft een zender-kant: de politiek, alle media, belangen- en lobbygroepen. Grote leugens worden niet snel verspreid maar de mate waarin een onderwerp aandacht krijgt, de toon en woordkeuze, de mate waarin wordt aangehaakt op de (onderhuidse) meningen en gevoelens en het denkraam en de emoties van een achterban/doelgroep; dat alles is van grote invloed.

Crisis als leerschool.
Geloof in precedenten is, alweer, een menselijke eigenschap. Vanuit een crisis teruggrijpen op eerdere crises, geeft een houvast, de troost dat wij nu niet de enigen zijn die worden getroffen. En je kan aan de meeste voorgaande crises ook enig optimisme ontlenen; bij al die vorige crises kwamen we er immers ook weer bovenop. Het wordt lastiger als je er serieus lessen uit wil leren. Er zijn nogal wat crises waarvan je achteraf zou kunnen zeggen dat ze in aanvang werden onderschat; ik noem er een paar; de eerste wereldoorlog, de crash in 1929, de financiële crisis vanaf 2007. Les zou dan zijn dat je een crisis nooit mag onderschatten, maar wat schiet je daar eigenlijk mee op ? Hoe uniek is de huidige crisis eigenlijk ?
Wat zijn de oorzaken, wat is de schade, wat kunnen we eraan doen ? Kunnen we een crisis voorkomen en hoe dan, of laten we het er maar op aankomen ? Vertrouwen we, deels ten onrechte, op ons vermogen om een crisis tijdig te bezweren ?

Een crisis komt nooit alleen.
Daar lijkt het wel op af en toe. Een crisis wordt al snel gevolgd door nog weer een volgende (soms wat andersoortige) crisis. Alweer : kijk goed, wat zijn de oorzaken van die opeenvolgende crises ? volgt crisis nummer 2 logischerwijs uit crisis nummer 1 ? of hebben beide crises misschien dezelfde achtergrond ? Er speelt ook een soort bijziendheid, (een van de vele bijziendheden). Als we midden in een crisis zitten, overschatten we de kans op alweer een volgende crisis.  En als we niet in een crisis verkeren, onderschatten we de kans op een volgende crisis. In beide gevallen slaan we de plank waarschijnlijk mis met soms verstrekkende gevolgen.

Spelen met verleden, heden en toekomst.
Onze waarneming wordt vervuild door de tijd. We kijken niet naar het verleden maar construeren een verhaal. We denken niet na over de toekomst, maar komen met oude oplossingen en met voorspellingen die ons even goed uitkomen. Het mooiste vooroordeel is eigenlijk wel het “inzicht achteraf” vooroordeel (hindsight bias); deze verbindt heden, verleden en toekomst. Het is een vooroordeel dat we vaak tegenkomen, om eigen gelijk te halen, om ons in te dekken. Het gaat om het achteraf gelijk krijgen, om jouw veronderstelde vermogen om alles te voorspellen, de claim dat je altijd alles van tevoren wist. Vaak zit er een venijnige ondertoon in. Jij wist het allemaal en had het altijd al gezegd, maar het is de andere die dwarslag, de oorzaak van het falen ligt dus buiten jou; een zwaktebod eigenlijk. Hinderlijk, ongeloofwaardig, maar we tuinen er altijd weer in.

De rode draad.
We denken dat we goed bezig zijn. We aanschouwen de wereld om ons heen, we zien gebeurtenissen, willen weten en begrijpen, verklaren. We zijn op zoek naar de rode draad, naar patronen. Mooi dus, vooral blijven doen. Maar bedenk daarbij dat we er vaak een rommeltje van maken. We verbinden van alles met elkaar, construeren hele verhalen en patronen in de geschiedenis die er niet zijn. We clusteren willekeurige op zichzelf staande gebeurtenissen tot één patroon, tot één consistent verhaal.
Waarom ? Omdat we het fijn vinden te ordenen en te begrijpen, omdat we een verhaal willen hebben, omdat we een basis willen hebben onder onze beslissingen, in dat verleden een ondersteuning, rechtvaardiging en logica willen zien voor wat we vandaag doen.

Hans Groenhuijsen, 1 juni 2023.

Artikelen over klimaat, een betere wereld:
https://www.hansgroenhuijsen.nl/category/4fields/de-toekomst-een-betere-wereld/

. Alle artikelen en blogs , zie: https://www.hansgroenhuijsen.nl/4-fields/

. wekelijks mijn blog ontvangen ? Meld je aan  via “aanvraag artikelen” op
https://www.hansgroenhuijsen.nl/inschrijven-kennisblogs/

. ©alle rechten voorbehouden Hans Groenhuijsen, 2023.

T                06-52 58 95 85
M              hans@hansgroenhuijsen.nl
I                 https://www.hansgroenhuijsen.nl
Link           https://www.linkedin.com/in/4fieldshansgroenhuijsen/